М.К. Юрасов Изменение целей похода Бату в Венгрию и причины ухода монголов в 1242 г.
DOI: 10.35549/HR.2025.2026.56.004Аннотация
На основании данных письменных источников можно проследить изменение целей похода Бату в Центральную Европу. В отчете Рикарда о первой поездке доминиканца Юлиана в Поволжье (1235–1236) конечной целью монголов названа Алеманния (Германия). В послании Юлиана епископу Перуджи Сальвию де Сальвису, написанном после возвращения доминиканца из второй поездки в Восточную Европу (1237–1238), главным врагом монголов назван венгерский король, оказавший покровительство половцам, которых монголы считали своими рабами. Судя по всему, Бату и его окружение собирались сделать Венгрию своим политическим центром, из которого будет осуществляться управление завоеванной Европой. В отличие от Руси, подвергшейся обычному монгольскому разорению, Венгрия после опустошения в 1241 г. была разделена захватчиками на мелкие административно-территориальные единицы, управлявшиеся канезиями. Дойдя до Среднего Дуная, монголы не стали его форсировать и возобновили дальнейшее продвижение на запад только через десять месяцев. Это позволило венграм укрепить столицы государства — Эстергом и Секешфехервар, где хранились сокровища королевской казны. Кампания 1242 г. показала, что монголы не в состоянии не только удержать за собой Венгрию, но и взять задунайские крепости и укрепленные монастыри. Попытка захватить в плен короля Белу IV успеха не имела. В качестве повода для ухода из Венгрии Бату было использовано известие о смерти в Каракоруме великого хана Угэдэя (декабрь 1241 г.). Некоторые современные исследователи пытаются объяснить уход орд Бату из Венгрии природными явлениями, крайне неблагоприятными для содержания монгольского конного войска.
Ключевые слова:
Поездки Юлиана в Поволжье; дискуссии о целях похода Бату в Венгрию; «Горестная песнь» Рогерия; причины ухода Бату из Венгрии; особенности зимы 1241–42 г. в Центральной Европе
Для цитирования:
Юрасов М.К. Изменение целей похода Бату в Венгрию и причины ухода монголов в 1242 г. // Исторический вестник. 2026. Т. LVI. С. 126–153. DOI: 10.35549/HR.2025.2026.56.004
Юрасов Михаил Константинович
Доктор исторических наук, ведущий научный сотрудник Института российской истории РАН. Москва, Российская Федерация.
E-mail: mihail_yurasov@mail.ru
ORCID: 0000-0002-0978-365X
Список литературы
- Annales Frisacenses / Ed. L. Weiland (1217–1300). In: Monumenta Germaniae Historica. Scriptores. Vol. XXIV. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani; 1879:65–67.
The Friesian Annals / Ed. by L. Weiland (1217–1300). In: Monumenta Germaniae Historica. Scriptores. Vol. XXIV. Hannover: Hahnian Bookstore; 1879:65–67 (in Latin). - Doberdói Breit J. A tatárjárás (1236–1242). In: Magyar nemzet hadtörténelme. Vol. 5. Budapest: Athenaeum; 1930. 109 o.
Breit von Doberdo J. The Mongol invasion (1236–1242). In: Military History of the Hungarian Nation. Vol. 5. Budapest: Athenaeum; 1930. 109 p. (in Hung.). - Frater Julianus. Epistula de vita Thartarorum. In: Scriptores rerum Hungaricarum tempore ducum regumque stirpis Arpadianae gestarum / Ed. E. Szentpétery. Vol. II [repr.]. Budapestini: Nap; 1999:716–720.
Friar Julian. Epistle on the life of the Tartars. In: Scriptores rerum Hungaricarum tempore ducum regumque stirpis Arpadianae gestarum / Ed. by E. Szentpétery. Vol. II [repr.]. Budapest: Nap; 1999:716–720 (in Latin). - Herczegh G. Magyarország külpolitikája, 896–1919. Budapest: Kossuth; 1987. 392 o.
Herczegh G. Foreign policy of Hungary, 896–1919. Budapest: Kossuth; 1987. 392 p. (in Hung.). - Плано Карпини Иоанн де. История монголов: текст, перевод, комментарии / Под ред. А.А. Горского, В.В. Трепавлова. М.: ИДВ РАН; 2022. 382 с.
John of Plano Carpini. History of the Mongols: Text, translation, commentary / Ed. by A.A. Gorsky, V.V. Trepavlov. Moscow: Institute of the Far Eastern Studies RAS; 2022. 382 p. (in Russ.). - История Венгрии: в 3 т. / Отв. ред. В.П. Шушарин, Т.М. Исламов, А.И. Пушкаш. Т. I. М.: Наука; 1971. 643 с.
The History of Hungary: In 3 vols. / Ed. by V.P. Shusharin, T.M. Islamov, A.I. Pushkash. Vol. I. Moscow: Nauka; 1971. 643 p. (in Russ.). - Jelentés Julianus első útjáról / Ford. Gy. Györffy. In: Katona T. A tatárjárás emlékezete. Budapest: Europa; 1987:117–125.
Report on Julian’s first journey / Transl. by Gy. Györffy. In: Katona T. Memory of the Tatar Invasion. Budapest: Europa; 1987:117–125 (in Hung.). - Juraszov M.K. Batu magyarországi hadjáratának jellegéről és a tatárok elvonulásának okairól. Világtörténet. 1989;(4):92–103.
Yurasov M.K. The nature of Batu’s campaign in Hungary and the reasons for the retreat of the Tatars. World History. 1989;(4):92–103 (in Hung.). - Ледерер Э. Татарское нашествие на Венгрию в связи с международными событиями эпохи. Acta Historica Academiae Scientiarum Hungariae. 1953;II(1–2):1–45.
Lederer E. The Tatar invasion of Hungary in connection with the international events of the epoch. Acta Historica Academiae Scientiarum Hungariae. 1953;II(1–2):1–45 (in Russ.). - Magyarország története. I. Előzmények és magyar történet 1242-ig / Főszerk. Gy. Székely. 2. kiad. Budapest: Akadémiai Kiadó; 1987. 259 o.
History of Hungary. I. From the beginnings to 1242 / Ed. by Gy. Székely. 2nd ed. Budapest: Akadémiai Kiadó; 1987. 259 p. (in Hung.). - Magyarország történeti kronológiája. Vol. I. A kezdetektől 1526-ig / Főszerk. K. Benda. 3. kiad. Budapest: Akadémiai Kiadó; 1986. 355 o.
Historical chronology of Hungary. Vol. I. From the beginning to 1526 / Ed. by K. Benda. 3rd ed. Budapest: Akadémiai Kiadó; 1986. 355 p. (in Hung.). - Магистр Рогерий. Горестная песнь о разорении венгерского королевства татарами / Пер. с лат., вступ. ст. и коммент. А.С. Досаев. СПб.: Дмитрий Буланин; 2012. 300 с.
Master Roger. A sorrowful song about the ruin of the Hungarian kingdom by the Tatars / Transl. from Latin, introduction and commentary by A.S. Dosaev. St. Petersburg: Dmitriy Bulanin; 2012. 300 p. (in Russ.). - Пашуто В.Т. Героическая борьба русского народа за независимость. XIII век. М.: Госполитиздат; 1956. 279 с.
Pashuto V.T. The heroic struggle of the Russian people for independence. 13th century. Moscow: Gospolitizdat; 1956. 279 p. (in Russ.). - Пашуто В.Т. Монгольский поход вглубь Европы. В: Татаро-монголы в Азии и Европе. М.: Главная редакция восточной литературы; 1977:210–227.
Pashuto V.T. The Mongol advance into Europe. In: Tatar-Mongols in Asia and Europe. Moscow: Main Editorial Office of Oriental Literature; 1977:210–227 (in Russ.). - Павлушкова М.А. Аннотация на статью Э. Ледерер «Международные отношения в период татарского нашествия». Средние века. 1954;5:407–409.
Pavlushkova M.A. Abstract of the article by E. Lederer “International relations during the Tatar invasion”. Srednie veka. 1954;5:407–409 (in Russ.). - Pintér J.Zs. Tatárok és magyarok. Hadtörténelmi Közlemények. 2005;118(3):660–696.
Pintér J.Zs. Tatars and Hungarians. Hadtörténelmi Közlemények. 2005;118(3):660–696 (in Hung.). - Relatio fratris Ricardi / Ed. I. Deér. In: Scriptores rerum Hungaricarum tempore ducum regumque stirpis Arpadianae gestarum. Vol. II. Budapestini: Nap; 1938:529–542.
Report of Friar Richard / Ed. by I. Deér. In: Scriptores rerum Hungaricarum tempore ducum regumque stirpis Arpadianae gestarum. Vol. II. Budapest: Nap; 1938:529–542 (in Latin). - Rogerii Carmen miserabile super destructione regni Hungariae per Tartaros facta / Ed. L. Juhász. In: Scriptores rerum Hungaricarum tempore ducum regumque stirpis Arpadianae gestarum. Vol. II. Budapestini: Nap; 1938:543–588.
Master Roger. Carmen miserabile on the destruction of the Kingdom of Hungary by the Tatars / Ed. by L. Juhász. In: Scriptores rerum Hungaricarum tempore ducum regumque stirpis Arpadianae gestarum. Vol. II. Budapest: Nap; 1938:543–588 (in Latin). - Schütz Ö. A mongol hódítás néhány problémájához. Századok. 1959;93(2–4):209–232.
Schütz Ö. On some problems of the Mongol conquest. Századok. 1959;93(2–4):209–232 (in Hung.). - Sinor D. The Mongols in the West. Journal of Asian History. 1999;33(1):1–44.
- Strakosch-Grassmann G. Der Einfall der Mongolen in Mitteleuropa in den Jahren 1241–1242. Innsbruck: Wagner; 1893. 227 s.
Strakosch-Grassmann G. The invasion of the Mongols into Central Europe in the years 1241–1242. Innsbruck: Wagner; 1893. 227 p. (in Germ.). - Szabó J.B. A tatárjárás: A mongol hódítás és Magyarország. Budapest: Corvina; 2007. 192 o.
Szabó J.B. The Mongol invasion: The Mongol conquest and Hungary. Budapest: Corvina; 2007. 192 p. (in Hung.). - A tatárjárás emlékezete / Szerk. T. Katona, G. Györffy. Budapest: Europa; 1987. 469 o.
Memory of the Tatar invasion / Ed. by T. Katona, G. Györffy. Budapest: Europa; 1987. 469 p. (in Hung.). - Всеобщая история с IV столетия до нашего времени. Т. II. Феодальная Европа. Крестовые походы. 1095–1270 / Под ред. Э. Лависса, А. Рамбо; пер. с франц. М.: К.Т. Солдатенков; 1897. 885 с.
General history from the fourth century to modern times. Vol. II. Feudal Europe. The Crusades. 1095–1270 / Ed. by E. Lavisse, A. Rambaud; transl. from French. Moscow: K.T. Soldatenkov; 1897. 885 p. (in Russ.). - Zichy L. A tatárjárás Magyarországon. In: Veszprémvármegye múltja. Vol. 2. Pécs: Dunántúl Pécsi Egyetemi Könyvkiadó; 1934. 111 o.
Zichy L. The Tatar invasion in Hungary. In: The history of Veszprém County. Vol. 2. Pécs: Dunántúl Pécsi Egyetemi Könyvkiadó; 1934. 111 p. (in Hung.). - URL: https://24.hu/tudomany/2021/11/07/tatarjaras-batukanvalasztas-kozepkor-tortenelem (accessed: 01.04.2022).
- URL: https://index.hu/tudomany/tortenelem/2016/05/26/a_tatarok_nem_birtak_a_magyar_klimat/ (accessed: 26.05.2016).